shkruan Delina Cici

Për shekuj qytetërimi ka përdorur median e shkruar për të shpërndarë lajmet dhe informacionin masave. “Acta Diurna”, romake, rreth vitit 59 para Krishtit, është “gazeta” më e vjetër e njohur deri më tani. Julius Caesar (Cezar) dëshironte të informonte publikun rreth ngjarjeve të rëndësishme sociale e politike dhe urdhëroi që ngjarjet të afishoheshin në qytetet kryesore. E shkruar në stenda të bardha dhe e vendosur në vende publike, “Acta” i informonte qytetarët rreth skandaleve qeveritare, fushatave ushtarake, gjyqeve dhe ekzekutimeve. Në shekullin e 8 gazeta doli për herë të parë si buletin i shkruar me dorë në Pekin.

Shtypi i shkruar, i zbuluar nga Johann Gutenberg në 1447-ën, shpalosi epokën e gazetës moderne. Makina e Gutenberg lehtësoi shkëmbimin e lirë të ideve dhe përhapjes së njohurive, tema që do të karakterizonin Rilindjen Evropiane. Gjatë kësaj epoke, buletini informativ furnizonte klasën e tregtarëve me lajme rreth tregut dhe tregtisë. Dorëshkrimi i buletinit informativ kishte nisur të qarkullonte në qytetet gjermane nga fundi i shekullit 15. Këto pamflete ishin shpesh shumë sensacionale; një/// raportonte për abuzimin ndaj gjermanëve në Transilvani, që vuanin nga princi Drakula, i njohur si Konti Drakula. Në 1556-ën, qeveria veneciane publikoi “Notizie scritte”, “Gazetta”, për të cilën lexuesit paguanin pak qindarka.

Në gjysmën e parë të shekullit 17, gazetat filluan të dilnin si publikime të rregullta dhe të shpeshta. Gazetat e para moderne ishin produkte të vendeve të Evropës Perëndimore, si Gjermania (me “Relation” në 1605-ën), Franca (”Gazette” në 1631-in), Belgjika (”Nieuwe Tijdingen” në 1616-ën) dhe Anglia (”London Gazette”, në 1665-ën, që ende publikohet si gazetë gjykate). Këto periodike përmbanin kryesisht artikuj dhe lajme nga Evropa e me raste përfshinin edhe informacione nga Amerika ose Azia. Ato rrallë mbulonin ngjarje të brendshme; kështu, shtypi britanik raportonte për gabimet e ushtrisë franceze, ndërsa ai francez për skandalet e fundit të Mbretërisë Britanike.

Përmbajtja e gazetës filloi t‘u drejtohej më shumë çështjeve të brendshme në gjysmën e dytë të shekullit 17. Më tej, censura u përhap gjerësisht dhe gazetat rrallë lejoheshin të diskutonin ngjarje, që mund të nxitnin qytetarët të kundërshtonin. Titujt e gazetës njoftonin prerjen e kokës së Karlit I (Charlit I) në fund të luftës civile në Angli, megjithëse Oliver Cromwell u përpoq t‘i jepte fund të gjithë buletineve të lajmeve (newsbooks) në prag të ekzekutimit. Në 1766-ën, Suedia ishte vendi i parë që miratoi një ligj për mbrojtjen e lirisë së shtypit.

Shpikja e telegrafit në 1844-ën e transformoi median e shkruar. Tani informacioni mund të transferohej brenda minutës, duke mundësuar në kohë raportin e përshtatshëm. Gazetat u përhapën në shumicën e shoqërive moderne të botës. Gazeta e parë e përditshme japoneze, “Yokohama Mainichi Shimbun”, doli në 1870-ën (megjithëse të shtypurit me makinë lëvizëse ishte prezantuar në Japoni në fund të shekullit të 16).

Nga mesi i shekullit të 19, gazetat u bënë mjeti i parë i përhapjes dhe i marrjes së informacionit. Mes 1890-ës dhe 1920-ës, periudhë e njohur si “mosha e artë” e medias së shkruar, baronët e medias si William Randolph Hearst, Joseph Pulitzer dhe Lord Northcliffe ngritën perandori të mëdha mediatike. Këta burra kishin një ndikim të pamasë në industrinë e medias dhe morën famë për mënyrat me të cilat ata përdorën fuqinë e tyre.

Gazetat luajtën gjithashtu rol si propaganduese të ideologjisë revolucionare. “Iskra” (”Shkëndija”) e publikuar nga Lenini në 1900-ën, është një shembull në këtë drejtim. Më 21 qershor 1925, “Thanh Nien” bëri debutimin e saj në Vietnam, duke i paraqitur marksizmin vendit dhe strategjinë politike të revolucionit.

Transmetimi me radio eksploroi skenën e medias në 1920-ën. Gazetat u detyruan të rivlerësonin rolin e tyre si furnizuesit e parë me informacion të shoqërisë. Ashtu si teknologjitë e reja të medias, sot për përpunimin me kosto të ulët, burimi i ri i medias alternative, ai i radios, u duk sikur do të përmbyste industrinë e gazetave. Për t‘iu përgjigjur kësaj konkurrence të re, editorialistët risajuan formate të reja të gazetave dhe zgjeruan përmbajtjen, duke tërhequr me thellësinë e kronikave dhe sferës së mbulimit.

Por shpejt pa dritën një medium i ri e më i fuqishëm: televizioni. Mes viteve 1940 dhe 1990, qarkullimi i gazetave në Amerikë ra nga një gazetë për dy të rritur, në një për tre. Me gjithë këtë të tatëpjetë të fortë, prania e gjithanshme e televizionit nuk e nxori nga loja gazetën. Disa gazeta, si “USA Today”, iu përgjigjën përparimit teknologjik, duke përdorur ngjyrën dhe karakteristikat e zakonshme të kronikave të televizionit “shkurt, shpejt dhe argument”.

Revolucioni teknologjik sot po krijon sfida të reja dhe jep mundësi për median tradicionale. Kurrë më parë informacioni nuk ka qenë kaq pranë njeriut. Nga fundi i vitit 1990, vetëm 700 kishin web sites; sot janë me mijëra.

Shpesh bëhen anketime me kryeredaktorë apo studiues të shtypit për rolin e gazetave në shoqërinë e sotme; ç‘pjesë zë media në tërësi dhe si rivalizon me format e tjera të shtypit, dorëzohet lehtë para joshjes për t‘u bërë më populiste; si bën për rritjen e lexuesve dhe përhapjen e ndikimit të saj?

Sasia dhe shpejtësia e informacionit në internet është e pakrahasueshme, por, nga ana tjetër, nuk ka sinjale për fundin e gazetave. Ato mbeten mediumi popullor dhe i fuqishëm për raportimin e analizën e ngjarjeve të jetës sonë. Shoqata Botërore e Gazetave vlerëson se një miliard njerëz në botë lexojnë një gazetë çdo ditë.

Saktësinë e këtij vëzhgimi e provon fakti se 100 nga gazetat që publikohen sot në tregun mediatik mbajnë ende emërtimet me të cilat ato u prezantuan ditën e parë të daljes së tyre. Dhe kjo, edhe me emrin e katërqind viteve më parë.

Gazetat e vjetra që janë ende në qarkullim

Post och Inrikes Tidningar (Suedi) 1645

Haarlems Dagblad (Holandë) 1656

La Gazzetta di Mantova (Itali) 1664

The London Gazette (Britani e Madhe) 1665

Wiener Zeitung (Austri) 1703

Hildesheimer Allgemeiner Zeitung (Gjermani) 1705

Worcester Journal (Britani e Madhe) 1709

The Newcastle Journal (Britani e Madhe) 1711

The Stamford Mercury (Britani e Madhe) 1712

The Northampton Mercury (Britani e Madhe) 1720

Hanauer Anzeiger (Gjermani) 1725

The Belfast News-Letter (Irlanda e Veriut) 1737

Feuille d‘Avis de Neuchâtel (Zvicër) 1738

Darmstaedter Tageblatt (Gjermani) 1740

Press & Journal (Britani e Madhe) 1747

Berlingske Tidende (Danimarkë) 1749

Giessener Anzeiger (Gjermani) 1750

Leeuwarder Courant (Holandë) 1752

The Yorkshire Post (Britani e Madhe) 1754

La Gazzetta di Parma (Itali) 1755

Provinciale Zeeuwse Courant (Holandë) 1758

Norrköpings Tidningar (Suedi) 1758

Saarbrücker Zeitung (Gjermani) 1761

Schaumburger Zeitung (Gjermani) 1761

24 heures/Feuille d‘Avis de Lausanne (Zvicër) 1762

Hersfelder Zeitung (Gjermani) 1763

Quebec Chronicle Telegraph (Kanada) 1764

The Hartford Courant (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1764

Lippische Landeszeitung (Gjermani) 1766

Aalborg Stiftstidende (Danimarkë) 1767

Adresseavisen (Norvegji) 1767

Feuille d‘Yverdon (Zvicër) 1773

The Gazette (Kanada) 1778

Neue Zürcher Zeitung (Zvicër) 1780

Golarsche Zeitung (Gjermani) 1783

Northampton Daily Hampshire Gazette (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1786

The Times of London (Britani e Madhe) 1788

The Berkshire Eagle (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1789

Zwolse Courant (Holandë) 1790

The Observer (Britani e Madhe) 1791

Tauber-Zeitung (Germany) 1791

Jeversche Wochenblatt (Gjermani) 1791

Norwich Bulletin (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1791

Greenfield Recorder (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1792

Rutland Herald (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1794

Thurgauer Zeitung (Zvicër) 1798

Gazette de Lausanne (Zvicër) 1798

Keene Sentinel (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1799

Nijmeegs Dagblad (Holandë) 1800

Bote vom Unter-Main (Gjermani) 1803

The Bedford Gazette (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1805

Schleswig-Holst. Landeszeitung (Gjermani) 1807

Concord Monitor (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1808

Solinger Tageblatt (Gjermani) 1809

New Haven Register (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1812

Mobile Register (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1813

Arnhemse Courant (Holandë) 1814

Le Journal de la Corse (Francë) 1815

Cellesche Zeitung (Gjermani) 1817

Ludwigsburger Kreiszeitung (Gjermani) 1818

Westfälischer Anzeiger (Gjermani) 1822

The Bombay Samachar (Indi) 1822

Abo Underrättelser (Finlandë) 1824

Cannstatter Zeitung (Gjermani) 1824

Union-News & Sunday Republican (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1824

Kennebec Journal (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1825

El Peruano (Peru) 1825

Le Figaro (Francë) 1826

El Mercurio de Valparaíso (Kili) 1827

Stamford Advocate (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1829

Providence Journal (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1829

Aftonbladet (Suedi) 1830

Sydney Morning Herald (Australi) 1831

The Gleaner (Xhamaika) 1834

Kalamazoo Gazette (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1837

The Tuam Herald (Irlandë) 1837

The Times-Picayune (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1839

Sidney Morning Herald (Australi) 1840

The Geelong Advertiser (Australi) 1840

The (Tasmania) Examiner (Australi) 1842

The Plain Dealer (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1845

Straits Times (Singapor) 1845

The Herald (Afrikë e Jugut) 1845

The Witness (Afrikë e Jugut) 1846

The Age (Australi) 1854

The Daily Telegraph (Britani e Madhe) 1855

The Sacremento Bee (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1857

Atuagagdliutit (Groendlandë) 1861

The Northern Scot (Skoci) 1870

The Daily Californian (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1871

The Salt Lake Tribune (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1871

The Mainichi Shimbun (Japoni) 1872

The Bay City Times (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1873

Diario de Noticias - Madeira (Portugali) 1876

Cape Times (Afrikë e Jugut) 1876

Dagens Nyheter (Suedi) 1878

Asahi Shimbun (Japoni) 1879

The Ohio State Lantern (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1881

The Financial Times (Britani e Madhe) 1888

The Alpine Avalanche (Shtetet e Bashkuara të Amerikës) 1891

(Botuar ne Shqip, 20/10/2006)