shkruan: Mr. Gëzim Mekuli, Oslo

 

A është lajmi ndërtim shoqëror?
Një lajm është një temë dhe një porosi që zgjon interesimin dhe që ka peshë për një grup njerëzish. Një lajm lokal ka të bëjë me ndodhitë dhe me njerëzit e një mjedisi lokal. P.sh., këtu mund të jetë një reportazh nga një bibliotekë e qytetit, një intervistë me qytetarin, i cili i bën thirrje kryetarit të bashkisë që të marrë masa për asfaltimin e rrugës e jo të korruptohet etj.

Në anën tjetër, një lajm kombëtar ka të bëjë me një temë dhe një porosi që zgjon interesim dhe që ka peshë te shumica e popullsisë së një vendi. Këtu do të ishte rasti i largimit të drejtuesit të ndonjë ministrie apo lajmi mbi buxhetin e vjedhur të shtetit.
Ndërsa, një lajm ndërkombëtar do të ishte një temë dhe një porosi që zgjon interes dhe që ka peshë te shumica e njerëzve në mbarë botën. Të tilla janë lajmet për kërcënimet terroriste apo për përhapjen e AIDS me përmasa kërcënuese për shëndetin e njerëzimit. Në këtë mënyrë, një lajm është një çështje a një temë që ka interes të përgjithshëm për njeriun.

Teoria e vlerës së lajmit

Por, si shndërrohet ndodhia në lajm? Kur ka ajo vlerë të tillë që të publikohet në formën e lajmit në një medium të dhënë? Këto pyetje janë diskutuar që në kohët antike e deri në ditët tona. Madje, edhe mendimtarët e njohur, si Demosteni dhe Aristoteli, shtruan dhe u morën me këtë çështje të madhe dhe të papërgjigje. Askush deri më sot nuk ka ditur të bëjë një përcaktim të saktë dhe përfundimtar për lajmin.
Me qindra lajme nga mbarë bota vërshojnë në zyrat e redaksive gjermane, angleze, norvegjeze etj. Ka lajme politike, ekonomike, sociale, sporti, religjioni… E tërë kjo masë e pafund është paraseleksionuar dhe paravlerësuar. Që më parë është përcaktuar se çka është lejuar të lindë si lajm e çfarë jo.

Këtu, para së gjithash, kemi të bëjmë me një përzgjedhje të lajmit e jo me atë së çka vërtet është më rëndësi dhe se çka është duke ndodhur në botë. Përzgjedhja e lajmit është në këtë mënyrë, krejt subjektive. Redaktorët e gazetave ditore dhe të shtëpive botuese bëjnë përsëri reduktimin e materialit që përmbajnë lajmet. Por, në bazë të cilave parime bëhet përzgjedhja e lajmit nga gazetarët dhe më vonë nga redaktorët? Cilët janë ata faktorë që e përbëjnë lajmin? Schulz thotë se faktorët e lajmit janë hipotezat e gazetarëve mbi realitetin.

Një përpjekje për të sqaruar se kur gazetarët e marrin një ndodhi të caktuar si të vlershme, jep njohja e teorisë mbi vlerën e lajmit: Jo zgjedhja subjektive e gazetarëve, por vetitë objektive të ndodhive apo të ngjarjeve vendosin se çfarë do të publikohet në media e çfarë jo. Sipas kësaj teorie, prominenca, elita dhe negativja janë aspektet mbizotëruese që e bëjnë një lajm tërheqës, simpatik dhe interesant për gazetarin.

Vlera e lajmit

Sipas Lippmann-it, lajmet stërpërpunohen nga përzgjedhja dhe interpretimi subjektiv i gazetarëve. Një gazetë sjell vetëm pjesëza stereotipie nga ”realiteti i botës”. Atëherë cilat kushte duhet të plotësojnë ndodhitë e ndryshme që gazetarët të turren në mënyrë që prej tyre të krijojnë dhe transmetojnë lajmin medial? Sipas tij, çelësi gjendet në shprehjen “news value” (vlera e lajmit). Më ketë shprehje kuptojmë veçoritë dalluese të ndodhive, veçori që u japin atyre mundësinë për t’u botuar si lajm.

Veçoritë më të spikatura që përcaktojnë vlerën e lajmit, sipas tij, do të ishin: hapësira e afërt, prominenca, sensacionalizmi, formësimi, zgjatja, relevanca, dëmet, përdorja, struktura, si edhe pashmangshëm ndikimi institucional. Nëse një ndodhi dhe ngjarje ka veçori të tilla, mundësia është e madhe që ajo „të shndërrohet dhe të shkrihet“ në lajm. Ky lloj themeli bazë përdoret sot në SHBA si doracak për aftësimin e gazetarëve.
Gjatë ndërtimit të lajmit paraqiten zakonisht edhe faktorë të tjerë, si: aktualiteti, afërsia, jonormalja, konflikti dhe domethënia. Shumë ekspertë të shkencave të publicistikës dhe të komunikacionit “kanë respekt” për këta faktorë përcaktues të lajmit, duke pranuar se pikërisht këta janë edhe përcaktues të përzgjedhjes së lajmeve nga vetë gazetarët.

Gjurmimet evropiane
Norvegjezi Einar Östgaard në mesin e viteve gjashtëdhjetë shtroi pyetjen: Përse në fushën e lajmit ndërkombëtar nuk ka ”free flow of news” (rrjedhje të lirë të lajmit).
Östgaard që më parë kishte mbledhur analizat përmbajtësore dhe kishte ardhur në përfundim se në tërë botën ka shtrembërime dhe dëmtime të lajmit gjatë rrjedhjes së tij të lirë. Ai u përpoq të rendisë shkaktarët e ”shtrembërimit” dhe të ”dëmtimit” të lajmit:

Përpos faktorëve të jashtëm, si censura ideologjike dhe politike apo presioni ekonomik, ai ”fajësonte” edhe tre faktorë të brendshëm. Sipas bindjes së tij, disa ndodhi dhe ngjarje përmbajnë aspekte dhe karakteristika të veçanta, që zgjojnë interesin e gazetarit.

Aspekti i parë dhe përcaktues është thjeshtëzimi. Thjeshtëzimi paraqet përpjekjen e mediave që mundësisht të ndërmjetësojnë dhe të japin ”të rejat me përmbajtje të thjeshtë dhe të lehtëkuptueshme”. Kjo tendencë të çon aty, ku gazetarët parapëlqejnë dhe përkrahin lajmet e thjeshta kundrejt atyre të ngatërruara dhe kokëçarëse. Ata e teprojnë me oreksin e theksuar që dukuritë dhe proceset komplekse shoqërore dhe politike vazhdimisht t’i thjeshtëzojnë dhe t’i nënçmojnë pambarimisht.

Në hapësirën tonë shumë, shumë tragjikisht, kemi thjeshtëzim të lajmit medial, të problemeve dhe të vështirësive politike, ekonomike dhe sociale. I tillë është rasti kur opinionit publik ”të padjallëzuar” nuk i tregohet e ”vërteta” se cilët janë faktorët politiko-ekonomikë, kombëtarë e ndërkombëtarë që janë duke ”luajtur bixhoz” me fatin e statusit të Kosovës. Opinionit publik shqiptar i fshihet e vërteta e hidhur se çfarë lloj kanceri shpirtmarrës është duke e metastazuar shoqërinë.

Aspekti i dytë është identifikimi. Ky është parapëlqimi që kanë mediat të njoftojnë për një temë ose nga një fushë tashmë të njohur, me qëllim që të ndërtojnë një identifikim të pranuesit me median.

Aspekti i tretë, sipas Östgard, është turrja e mediave për kah sensacionalizmi. Mediat provojnë që nga ndodhitë dhe ngjarjet me përmbajtje dramatike dhe emocionale të ngjallin interesim, frikë dhe alarm tek opinioni. Kjo do të „prekte“ të ashtuquajturat „soft news“ (lajmet e buta), si: kuriozitetet, dukuritë shoqërore dhe politike, si dhe të ashtuquajturat „hard news“ (lajmet e forta), siç janë konfliktet, tragjeditë dhe krizat në rrafshin kombëtar dhe ndërkombëtar.

Bazuar në aspektet e lartcekura të shkencëtarit Östgaard, rrjedh se:
1. Mediat synojnë që të përforcojnë dhe mbretërojnë rëndësinë e veprimeve dhe të sjelljeve individuale të udhëheqësve politikë dhe të kombeve elitë.

2. Mediat synojnë të paraqesin botën të mbushur plot me konflikte dhe luftëra, më tepër sesa që është ajo në të vërtetë.

1. Dhe, së fundi, lind dyshimi se mediat “ushqejnë“ dhe përkrahin idetë, për një botë të ndarë në shtete me „rëndësi“ të madhe dhe atyre me „rëndësi“ të vogël. Nëse mediat nuk janë duke e bërë një gjë të tillë, ato së paku janë duke e përforcuar atë si ide.

Mediat mund të quhen edhe “legjitimim i të pamundshmes”. Çdo ndodhi apo ngjarje në parim është e përshtatshme për trajtim dhe përkujdesje prej tyre. Gjithkush dhe gjithçka në shoqërinë tonë mund të trajtohet nga mediat si lajm. Nëse ka diçka që prej mediave nuk mund të trajtohet dhe të vlerësohet si lajm, atëherë kjo do të paraqiste në vetvete një lajm të vërtetë. Sipas Luhman, kjo do të ishte një kundërthënie e pafund. Këtu bëhet fjalë për një paradoks të informacionit.

E vërteta dhe lajmi

Për gazetarinë, e vërteta në lajm është një problem i pazgjidhur dhe i koklavitur. Lajmet dhe njoftimet e mbushura me të pavërteta dhe shtrembërime janë, fatkeqësisht, gjithmonë të pranishme në media.
Realiteti, sipas teorisë së konstruktivitetit, ndërtohet nga copëza realitetesh të vockëla. Raportimi i medias është, në fund të fundit, një pasqyrim i shprehjes së realitetit e që, sipas botëkuptimit shkencor, është i dyllojshëm.

1. Realitet mediatik, i krijuar nga vetë mediat, dhe
2. Realitet objektiv, pra realiteti ekzistues në vendin e ngjarjes.
Do të ishte një goditje e rëndë nëse e pavërteta dhe deformimi do të bëheshin dukuri normale për lajmet. Problemi i së vërtetës shfaqet si problem i mënyrës së përzgjedhjes së lajmeve e jo si problem i lajmeve vetë. Përzgjedhje nuk do të thotë se çfarë do të jepet si lajm, por, para së gjithash, si ajo do të jepet. Kjo “si” varet pikësëpari nga gatishmëria e pranuesve të lajmit.

Lajmi si ndërtim shoqëror: Përzgjedhja e vetive të lajmit

Sipas Schudson, lajmi i gazetarisë duhet të kuptohet nga këndi socio-kulturor. Për Schudson lajmi është një formë kulturore . Lajmi i gazetarisë nuk është vetëm një ideologji. Edhe pse lajmi është prodhim i politikës, shprehet Schudson, lajmi është një prodhim kulturor dhe jo një ndërtim politik. Pra, lajmi për të është ndërtim dhe prodhim social.

Këto do të ishin veçoritë përcaktuese për ndërtimin e një lajmi :

1. Aktualiteti: Sa më shpejt që ndodh diçka dhe sa më e shkurtër është koha prej asaj që ka ndodhur, aq më tepër një ndodhi do të ketë vlerën e lajmit. Pra, afërsia në kohë është përcaktuese. Informacioni duhet të jetë i freskët. Faktori kohë është përcaktues për lajmin. Përsëritjet nuk janë të dëshiruara. Fatkeqësitë, katastrofat dhe rubrikat argëtuese janë të mirëseardhura sepse ato sjellin në vazhdimësi freski dhe të reja për opinionin.

2. Negativiteti: Parapëlqehen dhe dëshirohen konfliktet. Këto përmbajnë në vetvete pasiguri për të sotmen dhe bashkëkohoren dhe në këtë mënyrë ato zgjojnë dhe shtojnë te pranuesit dëshirën për informacione të reja.

3. Vazhdimësia: Është një element i kërkuar i gazetarëve në ndërtim e lajmit dhe po ashtu është mjaft i këndshëm. Tek individët, me njohuri “sipërfaqësore dhe të cekëta“, këto krijojnë një „aha efekt“. Të mirinformuarit pajisen me informacione më të sakta dhe më të plota.

4. Identifikimi apo afërsia. Afërsia gjeografike apo kulturore ka peshë të madhe në ndërtimin e lajmit. Një informacion lokal i jep lajmit vlerë më të madhe. P.sh., Nëse një makinë aksidentohet në Pejë, kjo nuk do të publikohet në mediat norvegjeze. Mirëpo, nëse një ushtar norvegjez, me shërbim në Kosovë, thyen këmbën duke luajtur futboll, kjo do të jepet patjetër në këto media. Pra, sa më afër të jetë emocionalisht ndodhia për një kulturë, aq më e madhe është edhe vlera e lajmit. E, kjo s’ka shumë lidhje me rëndësinë e tij.

5. Sensacionalja dhe dramatikja: Dramatikja, prania e një karakteri jo të zakonshëm, ka vlerë të lartë për lajmin. Thyerja e normave, përkatësisht largimi nga e zakonshmja, është gjithmonë e mirëpritur. Rastet kriminale dhe katastrofat natyrore janë të parapëlqyera për t’u dhënë si lajm te pranuesi. Ka raste kur ndodhia në vetvete nuk ka dramatikë, por mediat bëjnë paraqitjen e saj për të arritur efektin e dëshiruar që çon pastaj në rritjen e vlerës së lajmit.

6. Kombet elitë: Mediat parapëlqejnë materiale që kanë të bëjnë me superkombet apo superfuqitë, si p.sh., SHBA, Gjermania, Franca, Italia, apo ndonjë tjetër. Andaj edhe nuk mund të jetë befasi e madhe nëse ne në të shumtën e rasteve i kemi lajmet nga agjencitë amerikanë e pastaj nga ato gjermane, franceze apo italiane. Lajmet nga bota e tretë pak kanë fatin ta shohin dritën e transmetimit. Përjashtim bëjnë lajmet e tipit të skemës së norvegjezit, të përmendur më sipër në pikën 4.

7. Personat elitë: Mediat janë arenë shfaqjeje për personat elitë. Këto parapëlqejnë një ndodhi apo veprim mbi persona të rëndësisë së madhe politike, ekonomike etj. Prapaskenat komplekse që motivojnë këto veprime nuk do të ndriçohen dhe analizohen nga mediat. Kjo lehtëson “pranimin” e lehtë dhe „përpunimin e suksesshëm“ të opinionit publik.

8. Mediat i krijojnë gjithashtu vetë risitë. Një numër i madh i materialit që ato paraqesin, përbehet tërësisht nga ripasqyrimi i vetë mendimit ose qëndrimit të mediave. Këto ide dhe qëndrime mundohen të paraqiten si ngjarje me peshë. Individët, me një status të posaçëm shoqëror, iu përshtaten për mrekulli mediave. Mendimet dhe hamendjet e tyre ata dinë shumë bukur t’i ofrojnë në opinion si ngjarje të pashoqe. Kështu, pa fund, ”lindin” shumë intervista, kritika, komente dhe mbikomente.

9) Intensiteti/fuqia:
1. Intensiteti absolut: Katastrofa e Çernobilit tërhoqi vëmendjen e tërë botës.
2. Intensiteti në ngritje: Era, plus rrezatimi, të rrezikshëm edhe për shëndetin e njerëzve në gjithë Evropën, ishte një intensitet i fuqishëm për ta shndërruar ndodhinë tragjike në vlerë të pamasë të lajmit.

10) Personifikimi: Lajmi më i mirë për të gjithë njerëzit në botë është lajmi mbi njerëzit. Për ne është më lehtë të identifikohemi me personat sesa me çështjet.

11) Qartësia: Lajmi duhet të ketë përmbajtje të qartë dhe të mos ketë mundësi të ketë dy kuptime.

12) Këta selektorë të lartcekur do të forcohen edhe më shumë nëpërmjet procesit ”objektiv” e ”profesional” të punës që përdoret në sistemin organizativ të mediave. Këta përzgjedhës e ”ndërtojnë” lajmin i cili ka si detyrë dirigjimin, kontrollimin dhe vetëvështrimin e sistemit tonë shoqëror.

Pra, me fjalë të tjera, lajmi është prodhim i njeriut, është një realitet i ndërtuar në mënyrë shoqërore.